Hoe de wereld Lolita gefaald heeft
Lolita van Vladimir Nabokov is één van de meest duistere romans ooit gepubliceerd. Het boek vertelt het verhaal over het misbruik van de 12-jarige Dolores Haze, of Lolita, vanuit het standpunt de dader, die zichzelf Humbert Humbert noemt. Doorheen het boek krijg je meer en meer inzicht in Humberts gedachten en gevoelens en lees je hoe hij er telkens weer in slaagt zichzelf van alle schuld te ontdoen. De lezer leert al snel dat Humbert een onbetrouwbare verteller is en dat wie de echte waarheid wil dieper moet zoeken dan wat Humbert zegt. Jammer genoeg hebben talloze misinterpretaties ertoe geleid dat Lolita doorheen de jaren uit haar slachtofferrol gehaald is. Door de verfilming van het boek in 1962 en de misleidende boekcovers kreeg Lolita de schuld van haar eigen misbruik.
Toen Lolita voor het eerst uitgegeven werd in 1955, gaf Vladimir Nabokov de volgende instructies over wat hij op de cover wilde:
“I want pure colors, melting clouds, accurately drawn details, a sunburst above a receding road with the light reflected in furrows and ruts, after rain. And no girls.”
Nabokov wist duidelijk welke weg de uitgevers zouden kunnen nemen en wimpelde het idee meteen af door duidelijk te zeggen dat hij geen meisje op de cover wilde. De uitgever nam de veiligste route en ontwierp een groene cover zonder afbeelding. Toch zou het niet lang duren voor de eerste covers met meisjes zouden verschijnen. Al in 1957, amper twee jaar na de oorspronkelijke uitgave, toonde een Zweedse versie een meisje op de cover. Vanaf dit moment zou het alleen nog maar erger worden.
In 1962 verscheen Stanley Kubricks – en de eerste – filmversie van Lolita met de 15-jarige Sue Lyon in de titelrol. Alhoewel Kubricks film een must-see is, is dit ook waar het grootste deel van de problemen rond de seksualisering van Lolita vandaan komt. Terwijl het boek een psychologische roman is die de verdorvenheid van Humbert Humbert in beeld brengt, is de film eerder een duistere komedie waarin Humbert en Lolita een tragisch liefdespaar zijn. De film wekt sympathie op voor Humbert en door Lolita ouder te maken dan ze in het boek is, wordt ze eerder een sekssymbool dan een slachtoffer. Alhoewel het gezegd moet worden dat Nabokov het script schreef en dat films onafhankelijk van hun boek gezien moeten worden, zeker als ze door Stanley Kubrick gemaakt zijn, is het niet verwonderlijk dat het boek geïnterpreteerd wordt door dezelfde lens als de film. Als je iemand vraagt wat het eerste beeld is waar ze aan denken als je “Lolita” zegt, zullen de meeste het beeld van Sue Lyon in haar hartvormige zonnebril met een lolly in haar mond benoemen.
Nadat Kucricks Lolita uitkwam, gingen veel uitgevers beelden uit de film gebruiken op de cover van het boek, vooral de bovengenoemde afbeelding van Sue Lyon. Daar stopte het echter niet. Door de seksualisering die Lolita in de film onderging, begonnen ook meer en meer lezers Lolita enkel op de oppervlakte te lezen en kwam het beeld van de Lolita als een verleidster naar boven. Lezers die Humberts woorden als werkelijkheid nemen en niet verder denken dan wat hij hen voorschotelt, zien niet in hoe hij zijn publiek probeert te manipuleren. Humbert benoemt constant dat hij zelf het verhaal aan het vertellen is en dus een onbetrouwbare verteller is. Hij brengt echter verschillende keren aan dat hij “alles deed om haar gelukkig te maken” en dat het Lolita’s eigen schuld is omdat ze een “nimfijn” is. Hij zegt dat hij er niets aan kan doen dat hij tot jonge meisjes aangetrokken is en dat hij een brave, onschuldige man is die gewoon ongewone seksuele voorkeuren heeft.
Als je dit allemaal gelooft zonder verder na te denken, lijkt het beeld van een onschuldige man verleid door een wulpse jonge vrouw niet ondenkbaar. Verschillende publicaties over het boek benoemden hoe Lolita volgens hen de werkelijke dader was en Humbert het arme slachtoffer dat onwillig in de val van de “nimfijn” trapt. In het boek wordt verschillende keren aangehaald dat Lolita helemaal niet gelukkig is onder Humberts toezicht en er wordt zelfs expliciet vermeld dat ze elke nacht huilt wanneer ze denkt dat Humbert slaapt, maar dit zijn details die zowel Humbert als de oppervlakkige lezers graag negeren om hun visie stand te laten houden. Dit alles wordt ondersteund door de verkrachtingscultuur waarin we leven, die nog steeds te vaak de schuld op de slachtoffers wil steken: wat had je aan? Hoe gedroeg je je? Had je niet te veel gedronken? Zelfs Sally Horner, de “levensechte Lolita” die in het boek kort aangehaald wordt en waar Nabokov mogelijk deels door geïnspireerd werd, kreeg van haar eigen moeder te horen dat ze haar “vergaf” dat ze twee jaar lang ontvoerd was.
Ten gevolge van deze misinterpretaties kwamen er meer en meer seksueel getinte boekcovers voor Lolita. Natuurlijk gaat de uitgevers-industrie af op wat het publiek wil, dus als het publiek een wulpse Lolita verwacht, zullen ze die ook krijgen. Verschillende covers begonnen schaars geklede meisjes tot zelfs voluit naakte vrouwen te tonen. Andere covers toonden uit kikkerperspectief de benen van een meisje in schooluniform of een verleidelijke jonge tiener. Zelfs de covers die niet expliciet seksueel waren, verwezen door de hartvormige zonnebril naar de filmversie van Kubrick. Voorbeelden van deze covers kan je hieronder zien. Een verder overzicht van alle covers tot en met 2013 kan je op deze website vinden.
 | |
| alternatieve cover met Humbert als onderwerp |
Gelukkig is er doorheen de 21ste eeuw meer kritiek gekomen op de seksualisering van jonge meisjes en slachtoffers van misbruik in film en andere populaire media, met vaak een grote focus op Lolita. De laatste expliciet seksuele boekcover dateert uit 2006 en alhoewel dat wel betekent dat er meer dan 40 jaar lang versies van Lolita met ongepaste covers gepubliceerd zijn, toch toont het aan dat de kritiek effect gehad heeft. Ter voorbereiding en inspiratie op dit verslag las ik verschillende artikels en keek ik een aantal video-essays die deze zaak tot in detail bespraken en een ontelbaar aantal ongepaste boekcovers toonden. In deze besprekingen kwam verschillende keren aan bod dat het tijd wordt voor een Lolita-cover met de focus op Humbert in plaats van Lolita. De alternatieve cover naast deze paragraaf toont een voorbeeld van hoe de cover van Lolita er zou moeten uitzien: een beeld op de perverse Humbert in plaats van de jonge Dolores.
Als aanvulling op degenen die zich afvragen waarom Lolita niet naar de politie gegaan is na haar vlucht van Humbert, zou ik het boek Mijn duistere Vanessa van Kate Elizabeth Russell willen aanhalen. Het boek vertelt op een ontroerende en aangrijpende manier het verhaal van Vanessa, een jonge vrouw die zelf tijdens haar tienerjaren slachtoffer werd van seksueel misbruik door haar leerkracht. Vanessa stapt ook nooit naar de politie, zelfs wanneer jaren later overeenstemmende verhalen over die leerkracht aan het licht komen en ze persoonlijk aangesproken wordt door één van de andere slachtoffers. Ik zal nooit de passage vergeten die op een enorm pijnlijke manier duidelijk maakt waarom slachtoffers niemand verplicht zijn om naar buiten te komen met hun verhaal:
“I can’t lose the thing I’ve held onto for so long, you know?” My face twists up from the pain of pushing it out. “I just really need it to be a love story, you know? I really, really need it to be that.”
“I know,” she says.
“Because if it isn’t a love story, then what is it”? I look to her glassy eyes, her face of wide open empathy. “It’s my life,” I say. “This has been my whole life.”
Ondanks de vooruitgang van de boekcovers en de toegenomen kritiek, hebben we nog een lange weg te gaan om het grotere probleem (het geven van de schuld aan slachtoffers van misbruik in plaats van dader) aan te pakken. Bovendien kan ik ook niet anders dan me afvragen hoe Nabokov zelf zich gevoeld moet hebben bij het zien van deze covers, terwijl hij duidelijk aangegeven had om absoluut geen meisjes op de cover te plaatsen. Toch ben ik er van overtuigd dat we kunnen beginnen bij het verbeteren van de Lolita-situatie en andere fictie om zo ook de werkelijkheid te verbeteren. Dus volgende keer als je een jong tienermeisje ziet dat de rol van dader toegeschoven krijgt in een film, denk dan eens na over wie er nu echt de slechterik is: het 13-jarige meisje, of de 40-jarige man die een “relatie” met haar aangaat?
